Dr inż. Tadeusz Kopta - "Ograniczenie ruchu samochodowego wyzwaniem współczesności"

1. Samochód - poważnym zagrożeniem człowieka i jego środowiska

Zanieczyszczenie powietrza emitowane przez pojazdy samochodowe jest najbardziej powszechnym źródłem skażenia powietrza pośród wszystkich ludzkich aktywności, stanowiąc poważne zagrożenie: dla zdrowia ludzkiego, dla zasobów przyrodniczych, dla jakości materiałów.

Wg badań szwedzkich, w spalinach samochodowych zidentyfikowano 15 000 związków chemicznych, ale tylko kilka podlega kontroli jako substancje wskaźnikowe. W europejskich krajach OECD pojazdy samochodowe są największym źródłem skażenia środowiska przez: CxHy (50%), NOx (50-70%), CO (około 80%).

Dodatkowo pojazdy samochodowe są największym emitorem toksycznych związków chemicznych nie podlegających regulacji prawnej, takich jak: butadien, benzen i inne, związane z pyłami. Badania wskazują, że te skażenia mogą powodować nowotwory, przyspieszać śmiertelność i dolegliwości chorobowe ze strony układu oddechowego.

Najbardziej narażonymi na te zanieczyszczenia są sami kierowcy, gdyż stężenie skażeń wewnątrz samochodu jest większe niż na zewnątrz . Ponad połowa Europejczyków narażona jest na stężenie troposferycznego ozonu przekraczającego normy WHO (Światowa Organizacja Zdrowia). Skażenia pochodzenia motoryzacyjnego np. ozon rozprzestrzeniają się daleko od miejsca powstania, nie respektując granic państwowych. W wielu krajach OECD wysokie koncentracje troposferycznego ozonu i kwaśnych opadów przez swój coraz większy udział niszczą obszary wiejskie uznawane dotychczas za zdrowe, ekosystemy leśne, niektóre uprawy i materiały.

Tragiczny obraz sytuacji kreślą raporty EKG/WHO . Najsmutniejszym jest fakt, że 40 000 - 130 000 ludzi traci przedwcześnie życie w Europie z powodu zanieczyszczenia środowiska przez samochody. Około 40 mln ludzi w 115 największych miastach UE oddycha powietrzem nie spełniającym dopuszczalnych norm WHO. Dzieci mieszkające w pobliżu ruchliwych dróg z dużym udziałem pojazdów ciężkich narażone są na większe ryzyko chorób układu oddechowego.

Jak te zagrożenia globalne przekładają się na sytuację polskich miast trudno powiedzieć, gdyż nie udało się dotrzeć do odpowiednich badań. Z uwagi jednak na podobną sytuację można przyjąć, że w polskich miastach takie zagrożenia istnieją i zbierają swoje żniwo w proporcji do wielkości tych miast.

Autor dotarł do informacji opisującej trendy zdrowotne społeczeństwa województwa świętokrzyskiego potwierdzające wyżej opisane skutki. Podstawowym problemem regionu, podobnie jak Polski jest nad reprezentacja chorych na choroby krążenia i serca. Kolejnymi grupami są: nowotwory, alergie i choroby układu oddechowego, wypadki komunikacyjne i zatrucia. W większości są to choroby cywilizacyjne, których ilość można ograniczać przez zdrowy tryb życia. Do tego zdrowego trybu życia zalicza się codzienną jazdę na rowerze. Ten co używa roweru z reguły nie korzysta z samochodu i tym samym nie truje środowiska.

Udział pojazdów samochodowych w globalnej emisji CO2 na świecie wynosi 20 - 25%, który obok ozonu, CO i metanu stanowi główną przyczynę zmian klimatycznych. Gdy uwzględni się produkcję pojazdów, budowę i utrzymanie dróg - udział samochodu w światowej emisji dwutlenku węgla szacuje się na 37%.

W krajach UE transport jest odpowiedzialny za 24% emisji dwutlenku węgla i wciąż wzrasta, z czego na transport drogowy przypada aż 84%. Wg Instytutu Transportu Samochodowego polskie samochody osobowe emitują znaczące ilości trucizn co prezentuje tabela 1.

Każda ilość ograniczenia spalin, co jest równoznaczne z ograniczeniem ruchu samochodowego i zastąpieniem go przez ruch rowerowy, ma swoje znaczenie.

Tabela 1 Zatrucie Polski przez samochody osobowe

30% podróży samochodowych w UE nie przekracza 3 km a 50% - 5 km. W Krakowie samochody osobowe wykonują 770 mln pojazdokilometrów rocznie. Przyjmijmy, że tylko 30% podróży samochodowych a więc tych do 3 km uda się zastąpić rowerem. W przypadku Krakowa oznacza to, że rower może przejąć co najmniej 231 mln pojazdokilometrów rocznie. Tym samym środowisko Krakowa będzie mniej zatrute o wielkości skladników spalin podanych w tabeli 2.

W Kielcach samochody osobowe wykonują 427,9 mln pojazdokilometrów (pkm) rocznie. Przyjęto, że tylko 30% podróży samochodowych a więc tych do 3 km uda się zastąpić rowerem. W przypadku Kielc rower może przejąć co najmniej128 mln pojazdokilometrów rocznie. Oznacza to, że powietrze kieleckie będzie czystsze o roczną emisję zanieczyszczeń, które dzięki użyciu rowerów nie zostaną wyemitowane. Tym samym środowisko Kielc nie będzie obciążone składnikami spalin wymienionych w tabeli 2.

Tabela 2 Zmniejszenie zatrucia Krakowa i Kielc spalinami samochodowymi dzięki zastąpieniu podróży samochodowych rowerami na dystansie do 3 km

Uwaga! Wartości górne dotyczą Krakowa a dolne Kielc

2. Rower jako czynnik poprawy zdrowotnej społeczeństwa i ograniczenia ruchu samochodowego

Problem aktywności ruchowej człowieka, jako jednego z głównych czynników warunkujących jego zdolność do wykonywania wysiłków fizycznych, stał się szczególnie istotny w ciągu ostatnich dziesięcioleci.

Wiele obserwacji i badań wskazuje, że zmniejszanie się udziału cięższych wysiłków fizycznych w pracy zawodowej i w innych czynnościach życia codziennego wpływa ujemnie na właściwości biologiczne współczesnego człowieka i na jego możliwości przystosowawcze.

Ruch jest najlepszą formą działania profilaktycznego, a jego brak daje o sobie znać w postaci zaburzeń fizjologicznych.

W przypadku unieruchomienia następuje zmniejszenie ogólnej ilości krwi krążącej wraz ze zmniejszeniem liczby krwinek czerwonych, co w konsekwencji powoduje ograniczenie dotlenienia, stanowiącego czynnik zmniejszający ogólną wydolność fizyczną organizmu.

Aktywność ruchowa zwiększa intensywność procesów odpornościowych prawdopodobnie na drodze pobudzenia układu sympatycznego.

Według badań półgodzinny trening w ciągu 5 dni tygodnia zwiększa wydolność fizyczną o 10 - 20 %. O ile wysiłek szybkościowy i siłowy powoduje stan wytrenowania mięśni szkieletowych i układów ruchowych nerwowo - mięśniowych, o tyle wysiłek wytrzymałościowy wpływa głównie na usprawnienie funkcjonalne narządów wewnętrznych. Odnosi się to specjalnie do układu krążenia, oddychania, termoregulacji i całego metabolizmu tkankowego. Usprawnienie czynności tych układów jest dla funkcji organizmu znacznie ważniejsze niż rozwój mięśni.

Ruch jest czynnikiem modelującym i ustalającym przemiany tlenowe tkanek na optymalnym dla czynności organizmu poziomie. Stan wytrenowania powoduje usprawnienia ośrodkowego układu nerwowego, przetorowanie dróg ruchowych, czuciowych, czucia głębokiego i licznych połączeń koordynacyjnych. Ruchy są wykonywane przy zaangażowaniu mniejszej liczby neuronów, co obniża energetyczny koszt pracy i zwiększa precyzję wykonywanych ruchów.

Aktywność ruchowa przez stworzenie utrwalonego stereotypu nie sprzyja rozkojarzeniom nerwicowym. Stan wytrenowania zwiększa wydolność układu krążenia i jego możliwości adaptacyjne. Z punktu widzenia ogólnego dobre samopoczucie stanowi czynnik spokoju. Jeżeli uświadomić sobie, że patogenne znaczenie stanów nerwicowych dla powstawania chorób wszystkich układów jest olbrzymie, to rola zwiększonej aktywności ruchowej, jako środka profilaktycznego w stosunku do nerwic, uwydatni się jako czynnik o dużym społecznym znaczeniu.

Codzienny trening powoduje zmniejszenie czynności wydzielniczej tarczycy, co należy traktować jako wyraz oszczędnej równowagi organizmu. Stan taki przeciwdziała powstawaniu chorób nerwicowych, nadpobudliwości wegetatywnych, chorób metabolicznych, nadczynności tarczycy itp. Aktywność ruchowa jest również czynnikiem profilaktycznym w stosunku do otyłości, zwłaszcza do jej postaci hormonalnej i metabolicznej.

Dla osoby, która nie uprawia regularnej aktywności fizycznej, ryzyko choroby wieńcowej jest na tym samym poziomie co dla palacza, który wypala 20 papierosów dziennie. Jazda na rowerze w umiarkowanym tempie zużywa 4-5 kalorii na minutę. Tego typu aktywność fizyczna wyzwala stymulujące działanie płynów ustrojowych (endorfin) co wzmaga poczucie siły, sprawności, samozadowolenia .

Niezależnie od faktu, że wypadki są poważną przeszkodą w rozwoju komunikacji rowerowej to jednak skrócenie życia spowodowane wypadkami rowerowymi reprezentuje zaledwie 1/20 walorów zdrowotnych sprzyjających wydłużeniu życia z powodu używania roweru.

Badanie przeprowadzone w Waszyngtonie na grupie 600 kobiet i mężczyzn w wieku od 18 do 56 lat, którzy co najmniej cztery razy w tygodniu jeżdżą na rowerze wykazało, że są oni w lepszej formie fizycznej i psychicznej niż osoby nie jeżdżące na rowerze. Stwierdzono, że współczynnik chorób serca u tych osób wynosi 42,7 promila, podczas gdy u osób nie jeżdżących na rowerze kształtuje się on na poziomie 84,7 promila.

Również lepsze wskaźniki zdrowotne zaobserwowano u rowerzystów w przypadku nadciśnienia, chronicznego bronchitu, astmy, dolegliwości ortopedycznych, chorób gruczołów łojowych i żylaków kończyn dolnych.

Badanie wykazało, że rowerzyści uważają się za "szczęśliwych" lub "bardzo szczęśliwych" cztery razy częściej niż w grupie porównawczej.

Czternastu mężczyzn (7 rowerzystów i 7 kierowców) w wieku 23 -39 lat przejechało przez Waszyngton tą samą trasą w godzinie szczytu. Okazało się, że kierowcy mieli we krwi więcej tlenku węgla niż rowerzyści. Wynika to nie tylko z faktu, że aktywność ruchowa powoduje szybsze wydalanie z organizmu substancji toksycznych ale również z faktu, że stężenie skażeń wewnątrz samochodów jest większe niż na zewnątrz.

J. Roth, B. Voss, A. Unverricht (1973) przedstawili z kolei wyniki badań 73 osób, u których obserwowano szybkość wydalania substancji radioaktywnych pod wpływem różnych form masażu mięśni oraz ich dynamicznych skurczów. Pod wpływem ugniatania szybkość transportu substancji testowych zwiększyła się 2 - 3 - krotnie. Największy wzrost szybkości, 6 - krotnie przewyższający wartości spoczynkowe, występował jednak podczas dynamicznej pracy mięśni.

Z badań wynika, że choroby serca są najważniejszą przyczyną śmierci w Australii, Europie, USA a ich główny powód to brak aktywności ruchowej społeczeństwa .

Regularne ćwiczenia, jakie dostarcza jazda na rowerze są związane z ograniczeniem ryzyka: wylewu, cukrzycy i pewnych rodzajów nowotworów. Wykazano, że regularna jazda na rowerze jest tak efektywna jak niektóre leki stosowane przy wysokim ciśnieniu krwi.

Australian National Heart Foundation twierdzi, że około połowa ludzi stosujących obecnie leki na nadciśnienie mogłaby z tego zrezygnować gdyby zaczęła systematycznie jeżdzić na rowerze. Jazda na rowerze ma także korzystny wpływ na lipidy zawarte we krwi takie jak cholesterol.

Gdyby 40% Australijczyków przystąpiło do regularnych ćwiczeń to korzyści zdrowotne w postaci ograniczenia chorób serca, niepotrzebnych śmierci szacowane przez australijski rząd wyniosłyby około 2,4 miliarda dolarów australijskich rocznie (10% tamtejszego budżetu resortu zdrowia).

Z kolei angielskie badanie wykazało, że z powodu dowożenia dzieci samochodem do szkoły wzrasta liczba dzieci, które nie uprawiają regularnych ćwiczeń fizycznych. Autorzy badania podkreślają, że wychowujemy pokolenie osób otyłych o delikatnych kościach, gdyż nie wyrabiamy nawyku codziennych ćwiczeń fizycznych u młodzieży

Nauki medyczne udowodniły, że ludzie aktywni ruchowo zdecydowanie rzadziej chorują niż ludzie przeciętnie aktywni. U ludzi aktywnych fizycznie choroby mają na ogół łagodniejszy przebieg i następują wcześniejsze wyleczenia. Wczesne zgony - w przypadku choroby krążeniowej - to domena głównie ludzi zaniedbujących kulturę fizyczną.

Mięśnie nóg są nie tylko najmocniejszą częścią ciała ale także przetwarzają energie ludzką w najbardziej efektywny sposób. Krążenie krwi funkcjonuje doskonale dzięki zmieniającym się naciskom na mięśnie i ich napinaniu. Kiedy rowerzysta jeżdzi systematycznie krążenie składników odżywczych i tlenu a także substancji wydalania odbywa się w sposób perfekcyjny. Każda grupa mięśniowa ma swój własny optymalny rytm.

30 minutowa codzienna jazda na rowerze mogłaby ograniczyć ryzyko chorób serca o połowę.

WHO wymienia także inne korzyści uzyskane dzięki używaniu transportu rowerowego:

• 50% ograniczenie ryzyka cukrzycy i otyłości u dorosłych;
• 30% ograniczenie ryzyka rozwoju nadciśnienia;
• zmniejszenie ciśnienia krwi podobne do efektu zażywania lekarstw.

Wyniki badań przeprowadzone ostatnio w Danii wykazały, że codzienny dojazd do pracy na rowerze o 30% obniża przedwczesną śmiertelność.

Z ww. racji WHO jest jednym z największych światowych promotorów jazdy na rowerze. W programie Światowej Organizacji Zdrowia pod hasłem "Zdrowie dla każdego w 2000 roku" rower odgrywa bardzo istotną rolę.

Rower jest jedynym środkiem transportu, który przy okazji realizacji podróży obligatoryjnej staje się środkiem rekreacji i środkiem służącym do poprawy zdrowotnej społeczeństwa. Dzięki rowerowi ogranicza się używanie samochodów a tym samym ogranicza wielkość grożnych dla zdrowia emisji spalin.

Strategia rozwoju kraju przyjęta przez rząd 27.06.2006 roku zapowiada opracowanie i wdrożenie nowych narodowych programów walki z chorobami cywilizacyjnymi. Budowa infrastruktury rowerowej umożliwi podniesienie poziomu kultury fizycznej i promocji zdrowego trybu życia. Przewiduje się także wzmocnienie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad uczniami.

3. Niezbędne działania

1. Wiedza o poważnym zagrożeniu człowieka i środowiska przez samochód musi dotrzeć do każdego. Samochód nie może być wyłącznie traktowany jako wygodny środek transportu, ale przede wszystkim najpoważniejszy truciciel środowiska, którego wykorzystanie wymaga wielkiej rozwagi. Właściciele samochodów przed każdą podróżą powinni się zastanowić czy muszą ją odbyć samochodem. Czy nie jest możliwe skorzystanie z komunikacji zbiorowej lub roweru. To użytkownicy samochodów muszą zacząć samoograniczać się w użytkowaniu samochodów.

2. Proces samoograniczania się w użytkowaniu samochodów może okazać się przedsięwzięciem utopijnym. Dlatego władze wszystkich szczebli muszą podjąć szerokie działania zmierzające do ograniczenia ruchu samochodowego. Najważniejszym jest poprawa funkcjonowania komunikacji zbiorowej i stworzenie warunków do masowego użytkowania roweru. Koniecznością jest odejście od programów promujących samochód a wręcz przeciwnie wprowadzenie opłat za wjazd do miast i wysokich opłat parkingowych zniechęcających do korzystania ze samochodu. Kolejne działania to uspokojenie ruchu w obszarach zurbanizowanych i priorytet dla komunikacji zbiorowej i rowerowej.

3. Kierowcy powinni zacząć płacić za straty jakie powodują w zagrożeniu zdrowia i środowiska zgodnie z podstawową zasadą UE "użytkownik i truciciel płaci".

4. Rower oprócz komunikacji zbiorowej powinien się stać głównym podmiotem działań władz samorządowych.